Skip to main content

Адкуль бяруцца заганы ці цноты: семантыка паняцця «смак».

  • 21 лютага, 2024
  • кс. Раман Суша

У дадзеным артыкуле мы разглядаем два важныя паняцці, якія прысутнічаюць у традыцыі і літургічных тэкстах: смак і асалода. Будзе аналізаваны семантычны змест гэтых тэрмінаў, іх значэнне ў духоўным кантэксце, а таксама іх сувязь з духоўнай практыкай і этыкай.

«Вкꙋсити» як уменне заўважаць элегантнасць

У царкоўнаславянскім варыянце так званай Лізаветынскай Бібліі 1751 г. словы «Вкꙋсити», «вкус», «вкꙋшенïе» былі перакладзены перш за ўсё з грэчаскага тэрміна «γεύομαι» (пар. Пс 33, 91, Кал 2, 21, Гбр 6, 5)[1], што ў Бібліі паказвае на ўспрыманне чаго-небудзь, як вуснамі, так і праз досвед, асабліва калі гаворка ідзе пра невялікія колькасці[2]. Нават словы «густ», «дэгустацыя» («вкушение») адносяцца не толькі да здольнасці адрозніваць ядомыя прадукты, але і да разумення або ведаў, здольных адрозніваць элегантнасць рэчаў[3]. Такім чынам, дзеяслоў «Вкꙋсити» (смакаваць, пакаштаваць, спажыць) выкарыстоўваецца для рэчаў высокага ўзроўню, фундаментальных для жыцця (напрыклад, «пакаштаваць смерці», «пакаштаваць плод з дрэва дабра і зла»), і для рытуальна-духоўных дзеянняў, у тым ліку св. Камуніі.

Важна адрозніваць свецкі смак ад сакральнага. “Тонкасць” духоўнага густу дапамагае нам развіваць кантэмпляцыйную чуласць да прысутнасці Бога. Мы вучымся гэтаму, звяртаючы ўвагу на малітоўныя жэсты, вяртанне ў стан супакою і даверу Богу ў нашых клопатах, падобна таму як мы клапатліва ставімся да важнага нам чалавека і адрозніваем яго ад «натоўпу».

Душасалодкасць як стырно сэрца

Другое слова, «дꙋшесладостïе», застаецца “чужым” у славяна-царкоўнаславянскім перакладзе Бібліі. Аднак у межах літургічных тэкстаў яно набывае фундаментальнае значэнне ў адносінах да прадчування[4] душой прышэсця Хрыста. Гэта царкоўнаславянскае словазлучэнне складаецца з двух розных тэрмінаў: «душа» і «сладость» (асалода).

  • Душа: Важна падкрэсліць, што, паводле канцэпцыі Тэафана Пустэльніка, душа (ψυχή) і дух (πνεῦμά) маюць прыкметныя адрозненні. У прыватнасці, душа складае ніжэйшы ўзровень унутранага жыцця, у той час як дух прадстаўляе больш высокае вымярэнне.
  • Асалода: Паводле Тэафана, асалода уяўляе адну з характарыстык дзейнасці душы (ψυχή). Гэты аспект дазваляе душы спасцігаць саладосць граху або саладосць духоўную, сакральную[5]. Гэту здольнасць можна назваць станам або дыспазіцыйнасцю сэрца[6], гэта значыць, яго накіраванасцю, схільнасцю. Тэафан сцвярджае, што схільнасць да духоўнасці[7] (πνεύματος) уяўляе сабой першы знак адраджэння душы (ψυχή), якая памерла з-за граху[8].

Сардэчная дыспазіцыя і «рух душы»

Дзеянне сардэчнага стану або сардэчнай дыспазіцыі тлумачыцца незвычайным выразам: «рух душы»[9]. Вядома, тут няма мовы пра фізічны рух, але пра службовы рух сардэчных здольнасцяў (думак, жаданняў, упадабанняў). Іншымі словамі, мова ідзе пра пытанне так званай фундаментальнай опцыі майго жыцця: «менавіта каму або чаму служыць маё сэрца»?

Нездарма, «рух душы» вызначаецца як «сакральнае служэнне» («священнослужение»). У духоўнай практыцы такі «рух» можна заўважыць у феномене «хвалюючага духа» малітвы: малітвы як хатняй, так і касцёльнай, якая ажыўляе гэтае служэнне дзякуючы феномену mysterium tremendum, феномену глыбокай павагі.

Сукупнасць сакральных рэчаў і святога служэння, якія задзейнічаюць усе пачуцці душы (т.зв. духоўныя пачуцці) — зрок, слых, нюх, дотык і густ, — з’яўляюцца магутным і адпаведным сродкам для ачышчэння пачуццяў загінулай душы[10].

Духоўная асалода дапаўняе духоўны густ. Калі ў гусце мова ідзе пра здольнасць распазнаць і адрозніць прадмет пашаны ад усяго іншага, то духоўная асалода таксама выдзяляе прадмет, але не толькі для пашаны, але для асаблівага служэння. Практычная важнасць гэтай заўвагі заключаецца ў тым, што мэта сардэчнай асалоды – не сама салодкасць, а Бог, якому служыць містычная павага. Пошук асалоды толькі для асалоды з’яўляецца перверсіяй любові, падобна таму наколькі могуць шкодзіць здароўю неразважлівае спажыванне салодкіх прадуктаў.

Заключэнне

Падводзячы вынік, мы бачым, што смак і асалода — гэта не толькі фізічныя адчуванні, але яны маюць і духоўнае вымярэнне. Адрозніваць сакральнае ад свецкага, развіваць кантэмпляцыйнае ўспрыманне, зважаючы на найменшыя духоўныя знакі, — важныя аспекты духоўнага ўзрастання. Душасалодкасць, як ключавы тэрмін, дазваляе нам адчуць не толькі радасць, але і звярнуцца да вышэйшых каштоўнасцяў. Гэтаму дапамагае «рух душы», парушэнні нашых думак і жаданняў: яны нясуць паслугу, якая фармуе наша жыццё ў той ці іншы бок: фармуе цноты або заганы. Духоўная асалода дапаўняе духоўны густ, накіроўваючы наша сэрца да служэння Богу, а не проста задавальнення ад саміх адчуванняў. Такім чынам, разуменне сэнсу і практычнае прымяненне гэтых паняццяў дапамагаюць не заблытацца ў свеце ўнутраных уражанняў.

Перайсці да спісу ўсіх тэм праекта.


[1] У кантэксце гэтага выдання важна падкрэсліць, што, акрамя габрэйскага тэксту і Вульгаты, у якасці асновы для ўдакладнення перакладу Старога Запавету быў таксама выкарыстаны тэкст LXX. Пар. Цуркан, Р., Славянский перевод Библии. Происхождение, история текста и важнейшие издания, Коло, Санкт-Петербург 2001, 218-219.

[2] Пар. Walter, B., «Γεύομαι», у Danker, F., рэд., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, The University of Chicago Press, Chicago and London 2010, 195.

[3] Пар. Шишков, А., Собрание сочинений и переводов, Типографія Императорской Россійской Академии, Санкт-Петербургъ 1824, 161-612.

[4] Пар. рус. «предвкушение», таксама са значэннем «прадчуванне».

[5] Падрабязней гэты аспект будзе разгледжаны ў V модулі праекта, у кантэксце паняццяў пачуццёвасці і хрысціянскай духоўнасці.

[6] Пар. Феофан Затворник, Путь ко спасению. Краткий очерк аскетики, Правило веры, Москва 2008, 21-22. Пар. Шиманский, Г., Учение святых отцов и подвижников Православной Церкви о борьбе с главными греховными страстями и о добродетелях, Издательство Сретенского монастыря, Москва 2006, 40. Cf. Бельков, С.,  «Православный подход к проблеме аддикции», Acta Eruditorum 18 (2015), 66.

[7] у сэнсе: да духоўных рэчаў і добрых намераў. Пар. Феофан Затворник, Путь к спасению, 420.

[8] «Соуслаждение духовному  есть первый признак оживления умершей души от греха», Феофан Затворник, Путь к спасению, 420 (traduzione propria).

[9] Пар. Феофан Затворник, Путь к спасению, 420.

[10] Пар. Феофан Затворник, Путь к спасению, 420.